Wspólny rynek a kultura
    Historycznie Unia Europejska jest nastawiona na gospodarkę i handel. Na jej obszarze występuje swoboda przepływu finansów, towarów, usług czy też osób. Te generalne zasady nie dotyczą jednak dóbr kultury, w tym archiwaliów. Prawo europejskie reguluje obszar obrotu tymi dobrami, wychodząc z założenia, że nie odnoszą się do nich zwykłe zasady wspólnego rynku. Ze względu na ochronę integralności dziedzictwa kulturalnego państw członkowskich i przyjętą koncepcję wspólnego dziedzictwa, wymagają one zwiększonej ochrony. Przepisy w tym zakresie wprowadzają jednolite dla obszaru wspólnego rynku zasady kontroli obrotu dobrami kultury. Zasady te ustala rozporządzenie Rady Nr 3911/92 z 1992 r. w sprawie wywozu dóbr kultury. Rozporządzenie wprowadza obowiązek uzyskania zezwolenia na wywóz obiektu kultury, w tym wszelkich materiałów archiwalnych, starszych niż 50 lat.
    Zezwolenie wydawane jest przez upoważnione organy państw członkowskich, w przypadku archiwaliów jest to Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych. Zgodnie z prawodawstwem krajowym, wywóz taki może być jedynie czasowy. W praktyce wywóz archiwaliów z Polski poza obszar Wspólnoty nie jest częsty. Od chwili wejścia Polski do Unii Europejskiej takie zezwolenia wydano kilkunastu instytucjom.
    Prawo wspólnotowe reguluje również kwestie zwrotu dóbr kultury, wywiezionych niezgodnie z prawem z terytorium państwa członkowskiego. Spraw tych dotyczy dyrektywa Rady Nr 93/7/EWG z 1993 r., implementowana do prawa krajowego w ustawie o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z 2003 r. oraz – w odniesieniu do archiwaliów – w art. 14 a ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach z 1983 r. Regulacje te dotyczą wszelkich archiwaliów starszych niż 50 lat oraz nowszych, jeśli stanowią one materiały państwowego zasobu archiwalnego. To ostatnie zastrzeżenie, nie występujące w dyrektywie unijnej, polski ustawodawca wprowadził z własnej inicjatywy, w zgodności z obowiązującym w naszym kraju systemem prawnym. Dyrektywa ustanawia współpracę administracyjną między państwami członkowskimi w odniesieniu do skradzionych dóbr kultury. Współpraca ta obejmuje w szczególności rejestrowanie, zagubionych, skradzionych lub wyprowadzonych niezgodnie z prawem dóbr kultury, stanowiących narodowe dobra kultury. Mówi o współpracy z Interpolem i innymi wyspecjalizowanymi organami, ścigającymi przestępstwa w tym zakresie.
    Nową dziedziną włączoną do polityki kulturalnej Unii Europejskiej są problemy związane z działalnością audiowizualną . Uznano, iż jest ona zbyt ważna dla kultury europejskiej, by stosować wobec niej zasady wolnorynkowe. Zdecydowano się na wprowadzenie systemu szczególnej ochrony na poziomie wspólnotowym. Istotnym bodźcem do podjęcia działań w sektorze audiowizualnym przez Wspólnotę stał się rozwój telewizji satelitarnej i gwałtowny deficyt w wymianie audiowizualnej ze Stanami Zjednoczonymi. Dyrektywa Rady 89/552/EEC z 1989 r., w sprawie koordynacji przepisów prawa, ustawodawstwa lub działań administracyjnych w państwach członkowskich w zakresie emisji programów telewizyjnych – zwana dyrektywą w sprawie "telewizji bez granic" – jest podstawą prawną polityki Unii Europejskiej w sektorze audiowizualnym. Dyrektywa zapewnienia swobodny przepływ usług nadawczych między państwami członkowskimi. Jej przepisy regulują kwestie wspierania na poziomie wspólnotowym i krajowym rozwoju europejskiej twórczości audiowizualnej, poszanowania wolności słowa, ochrony konsumenta i widza, ograniczenia czasu nadawania reklam, określenie zasad ochrony widzów małoletnich. Natomiast ochrony europejskiego dziedzictwa i twórczości filmowej dotyczy zalecenie Parlamentu Europejskiego i Rady Nr 2005/865/WE z 2005 r. w sprawie dziedzictwa filmowego i konkurencyjności związanych z nim działań przemysłowych. W zaleceniu dziedzictwo filmowe traktowane jest jako ważny element europejskiego dziedzictwa kulturowego i tożsamości europejskiej. Poza wartościami, które wnoszą do kultury, utwory kinematograficzne traktowane są jako źródło informacji historycznych na temat społeczeństwa europejskiego, zawierają bowiem wszechstronne świadectwa tożsamości kulturowych Europy oraz różnorodności zamieszkujących ją ludzi. Z tego względu Wspólnota zaleca państwom członkowskim szczególną ochronę dziedzictwa filmowego, poprzez m.in.: – wspieranie systematycznej konserwacji i restaurowania dzieł filmowych i zachęcanie do innowacji, badań i rozwoju technicznego w tych dziedzinach, – zapewnienie, aby utwory kinematograficzne były systematycznie gromadzone, katalogowane, zachowywane, rekonstruowane i udostępniane do użytku edukacyjnego, kulturalnego, badawczego lub dla innych niekomercyjnych zastosowań, – zwiększenie wykorzystania technologii cyfrowych i nowych technologii do gromadzenia, katalogowania, zachowania i restaurowania utworów kinematograficznych; – systematycznego gromadzenia utworów kinematograficznych, stanowiących część narodowego dziedzictwa audiowizualnego, w drodze obowiązkowego depozytu w wyznaczonych instytucjach w co najmniej jednej wysokiej jakości kopii. Warto dodać, że wspólnota wspiera finansowo rozwój europejskiego sektora audiowizualnego i filmowego. Programy Media, których celem jest zwiększenie konkurencyjności europejskiej twórczości filmowej i audiowizualnej funkcjonują już od roku 1990. Ich budżet jest większy niż budżet programu Kultura.

Współpraca archiwalna państw członkowskich Unii Europejskiej
    Organizując współpracę międzynarodową Archiwów Państwowych, poza udziałem w funkcjonowaniu Międzynarodowej Rady Archiwów i sporadycznie UNESCO oraz Rady Europejskiej, odwoływaliśmy się zazwyczaj do zawierania porozumień z Archiwami Narodowymi, względnie zarządami archiwów wielu państw, w tym pozaeuropejskich. W odniesieniu do państw – partnerów w Unii Europejskiej ta metoda jest nadal stosowana, lecz jej praktyczne znaczenie z roku na rok wyraźnie maleje. Od momentu, kiedy Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych uczestniczy w spotkaniach i działalności European Board of National Archivists, jak dotąd nieformalnego ciała, które ukonstytuowało się w celu koordynowania działalności archiwów na obszarze Unii, znaczenie decydujące zaczyna posiadać ta właśnie międzynarodowa płaszczyzna współpracy.
    Wytyczne do działalności EBNA zawarte były w rezolucji z dnia 14 XI 1991 roku Rady Wspólnoty Europejskiej, co wzmacniały wspomniane już postanowienia Traktatu w Sprawie Unii Europejskiej z 1 XI 1993 r. Na wniosek dyrektorów służb archiwalnych państw UE, którzy zaczęli spotykać się regularnie od 1989 roku, w rezolucji uznano, że archiwa spełniać winny bardzo ważną rolę w realizacji zadania, jakim jest przezwyciężanie podziałów występujących na kontynencie i tworzenie związku państw, przy poszanowaniu zasad wolności i demokracji. Rezolucja wzywała do wprowadzenie otwartego dostępu do zbiorów archiwalnych, zarówno dla uczonych jak i zwykłych obywateli, w przekonaniu, że pozwoli to m.in. na nieskrępowane prezentowanie problemów historii całego kontynentu. Zawierała dalej polecenie powołania grupy ekspertów, reprezentujących kraje członkowskie, w celu opracowania raportu na temat możliwości i zakresu koordynacji działalności archiwów w Unii Europejskiej. Raport opublikowany został w roku 1994. Jego autorami jest 30 osób - czołowych archiwistów z państw członkowskich oraz przedstawiciele ciał Unii Europejskiej. W celu zaprezentowania współczesnych problemów archiwów państw europejskich wydzielono dziesięć tematów, co stanowi zasadniczą część raportu, poprzedzoną ogólną charakterystyką struktury organizacyjnej i mechanizmów zarządzania nią w krajach członkowskich. Stwierdzono istotne różnice w przyjętych systemach zarządzania służbami archiwalnymi, co dotyczy głównie występowania modelu scentralizowanego i zdecentralizowanego. W raporcie wskazuje się na historyczne przyczyny występujących różnic, stwierdzając przy tym prawne niedostatki podstaw działalności archiwalnej w kilku krajach. W sumie raport zawiera dowody na to, że zróżnicowanie rozwiązań prawnych jest bardzo znaczne.
    Nie mniej ważne wnioski zawarte zostały w dziesięciu rozdziałach raportu, poświęconych wybranym, najważniejszym aspektom działalności archiwalnej. Rozpoczęto od spraw związanych z zarządzaniem dokumentacją archiwalną oraz oceną jej wartości. Stwierdzono brak powszechniej przyjętych rozwiązań, szczególnie w odniesieniu do selekcji materiałów archiwalnych. Dramatycznie zabrzmiał apel do wyobraźni zajmujących się tymi problemami archiwistów, którzy podejmując decyzje, dotyczące oceny wartości dokumentacji winni antycypować zainteresowanie nią przyszłych pokoleń. Uznano, że jest to zespół problemów wymagający wzmożonej współpracy międzynarodowej, z uwzględnieniem problemów dokumentacji wytwarzanej elektronicznie. Nie zrealizowane zostało zamierzenie wydania wspólnego podręcznika poświęconego zarządzaniu dokumentacją sektora publicznego w państwach członkowskich Unii. Niezwykle interesujący jest dział kolejny, dotyczący warunków przechowywania archiwaliów. Zawarto w nim całą gamę problemów, od budownictwa archiwalnego poczynając, poprzez konserwację, mikrofilmowanie i na zabezpieczeniu przed kradzieżą kończąc. Z polskiej perspektywy problemy budownictwa archiwalnego wydają się najważniejsze. Ominęła i omija nasz kraj prawdziwa rewolucja, dokonująca się w tym zakresie w państwach Unii.
    Dwa kolejne zakresy tematyczne raportu, praktyczne aspekty udostępniania archiwaliów i systemy narodowej legislacji w państwach członkowskich, wykazały największą ilość problemów dla możliwości koordynacji działalności na obszarze tego europejskiego związku państw. Próbą przyczynienia się do zmiany tego stanu rzeczy miałoby być stworzenie katalogu odstępstw w poszczególnych krajach od powszechnie przyjętych reguł, a następnie przygotowanie treści międzynarodowego porozumienia archiwalnego między państwami członkowskimi, które rozstrzygałoby problemy udostępniania i zakresu dostępu do archiwaliów. Zapisano w raporcie taki wniosek, mimo pełnej świadomości, że iluzją jest znalezienie rozwiązania możliwego do przyjęcia przez wszystkie państwa. Także i tego postulatu nie udało się nigdy zrealizować. Mniej problemów przysporzyły autorom raportu sprawy związane z zarządzaniem i przechowywaniem dokumentacji elektronicznej. Musimy być jednak świadomi, że raport powstał na początku lat 90 – tych kiedy użycie sprzętu elektronicznego nie było jeszcze tak powszechne jak obecnie. Już wtedy jednak problem był traktowany bardzo poważnie. Autorzy raportu zawarli nawet w swym opracowaniu ostrzeżenie, że koniec wieku XX może się okazać w przyszłości najgorzej udokumentowanym okresem w historii. Zawarte w raporcie zalecenia, a następnie podjęte międzynarodowe działania świadczą o tym, że ta część raportu wywarła największy wpływ na międzynarodową współpracę archiwów w Europie. Utworzenie w wyniku postanowień, podjętych na podstawie raportu, I, II, i III wielodyscyplinarnego DLM Forum otworzyło nowy etap w międzynarodowej współpracy, w której obok przedstawicieli archiwów uczestniczą także reprezentanci nauki i przemysłu, zajmujący się problematyką źródeł elektronicznych.
    W nawiązaniu do rysujących się wtedy możliwości technologicznych przedstawione zostały w kolejnym dziale raportu zagadnienia związane z międzynarodową wymianą informacji archiwalnej. Dostrzeżono potrzebę stworzenia kompatybilnego systemu, zintegrowanego z sieciami narodowymi i europejskimi. W integrującej się Europie początku lat 90 – tych problemy szkolnictwa archiwalnego i wzajemne uznawanie kwalifikacji i dyplomów, uzyskiwanych w poszczególnych krajach potraktowane zostało w raporcie równie poważnie, jak problemy wspomniane powyżej. Z tego względu opracowano kilka zaleceń i projektów, które przybliżają wizję pełnej mobilności archiwistów na obszarze unijnym. Wspomnijmy, że odbyta w Warszawie w roku 2006 konferencja europejska jest jednym z elementów realizacji strategii, przyjętej w tym raporcie. Dodać warto, ze problem mobilności zawodowej archiwistów wywołuje w Europie ogromne zainteresowanie. Mobilność ta zresztą z każdym rokiem staje się w coraz większym stopniu faktem dokonanym. Archiwum Narodowe w Londynie ogłaszając nabór nowych pracowników na jednakowej płaszczyźnie traktuje oferty własnych obywateli z ofertami pochodzącymi z innych krajów Unii. W efekcie jego załoga ma już w tej chwili międzynarodowy charakter.
    O tym, że integracja działalności na obszarze unijnym jest niezwykle złożonym problemem świadczy kolejny rozdział raportu, poświęcony archiwom prywatnym. Różnorodność rozwiązań praktycznych i prawnych jest w tym przypadku bardzo duża, począwszy od samej definicji, poprzez zobowiązania do przechowywania po udostępnianie zbiorów archiwalnych tego rodzaju. W sposób ostrożny, niemniej stanowczy raport zawiera zalecenia, nawiązujące do praktyki archiwów włoskich, francuskich i brytyjskich, sugerujące potrzebę poddania pewnej kontroli państwa archiwów prywatnych, doradzając stosowanie ulg podatkowych dla osób i instytucji prywatnych, które się tej kontroli poddają. (We Włoszech państwo częściowo finansuje nawet takie archiwa) Niewątpliwie bardzo ważną częścią tego raportu jest rozdział poświęcony archiwom instytucji europejskiej, które otrzymały w nim wskazówki i instrukcje do działalności. Istotne okazało się już w niedalekiej przyszłości praktyczne znaczenie raportu w tym zakresie.
Trudno tę samą uwagę odnieść do ostatniej części raportu, poświęconej współpracy archiwów europejskich. Rzeczą cenną i mądrą w tym dokumencie jest potraktowanie na jednakowej płaszczyźnie wszystkich archiwów europejskich, bez względu na przynależność danego kraju do Unii. Wniosek, że należy doprowadzić do zawarcia wielostronnego układu europejskiego o współpracy archiwalnej pozostaje jednak nie zrealizowany. Co więcej, stwierdzić można, że nawet o nim zapomniano! Na pocieszenie pozostaje fakt, że podjęto wydawanie INSAR ( Information Sumary on Archives ), periodyku poświęconego przeglądowi aktualności w dziedzinie archiwów w Europie.
Raport zatwierdzony został przez Radę Unii Europejskiej 17 VI 1994 r., która w przyjętej rezolucji zatwierdziła wnioski autorów raportu. Ich treścią starali kierować się dyrektorzy Archiwów Narodowych państw Unii Europejskiej oraz urzędnicy tej organizacji odpowiedzialni za sprawy archiwalne poszczególnych unijnych instytucji. Kolejne spotkania EBNA dowodziły jednak, że narastała świadomość ponownego przeanalizowania sytuacji archiwów i przygotowania raportu kolejnego. Decyzje w tej sprawie pojęli uczestnicy EBNA w roku 2001. Były to już działania, w których na pełnych prawach uczestniczyli przedstawiciel polskich Archiwów Państwowych, jako kraju z Unią stowarzyszonego. W momencie publikacji kolejnego raportu Polska była już pełnoprawnym członkiem Unii Europejskiej. Stąd zawarte w nim zalecenia, jak i podjęte na ich podstawie działania praktyczne, są częścią naszej niemalże codziennej działalności. Raport tym razem ukazał się pod zmienionym tytułem : “ Report on archives in the enlarged European Union. Increased archival cooperatrion In Europe : action plan “ . Z inicjatywą jego opracowania wystąpili Dyrektorzy Archiwów Narodowych Państw Członkowskich i Kandydujących na spotkaniu w Lund 4 kwietnia 2001 r., w czasie prezydencji szwedzkiej. Przedłożyli oni nowy projekt uchwały Rady o lepszej koordynacji archiwalnej w Europie. Powracano do tego projektu jeszcze kilkakrotnie, zanim doszło do przyjęcia następującej uchwały Rady z 6 maja 2003 r. :
"RADA UNII EUROPEJSKIEJ,
1. MAJĄC NA WZGLĘDZIE Uchwałę Rady z 14 listopada 1991 r. o ustaleniach dotyczących archiwów (1), a także Konkluzje Rady z 17 czerwca 1994 r. odnośnie pogłębionej współpracy w dziedzinie archiwów (2),
2. MAJĄC NA WZGLĘDZIE Raport Grupy Ekspertów o koordynacji Archiwów w Unii Europejskiej opublikowany w 1994 r.,
3. BIORĄC POD UWAGĘ trwające działania związane z publicznym dostępem do dokumentów i archiwów Unii Europejskiej,
4. PODKREŚLA znaczenie archiwów dla rozumienia historii i kultury Europy,
5. PODKREŚLA fakt, że dobrze zarządzane i dostępne archiwa przyczyniają się do umocnienia demokratycznych standardów naszych społeczeństw, szczególnie w okresie poważnych przemian,
6. UWAŻA, że należy zwrócić szczególną uwagę na wyzwania stojące przed osobami zarządzającymi archiwami w kontekście rozszerzenia Unii Europejskiej,
7. UWAŻA, że konieczny jest dalszy rozwój i rozbudowa rozwiązań i systemów ICT w dziedzinie archiwów,
8. SUGERUJE, by Komisja zebrała grupę ekspertów - przedstawicieli również państw wchodzących do Unii – wyznaczonych na podstawie wskazania odpowiednich władz narodowych, w celu odniesienia się do następujących kwestii:
a) sytuacja archiwów publicznych w Państwach Członkowskich Unii Europejskiej, w tym różne aspekty możliwej ewolucji archiwów w nadchodzących latach, przy wzięciu pod uwagę rozszerzenia UE;
b) konsekwencje różnych aspektów rozwoju, jaki nastąpił w ostatnich latach w dziedzinie archiwów, w tym szczególnie rozwoju nowych technologii;
c) wspieranie konkretnych działań, takich jak:
- rozbudowa odpowiednich środków zapobiegania niszczeniu archiwów w katastrofach naturalnych, takich jak powódź i renowacja takich archiwów, a także
- umocnienie europejskiej współpracy w dziedzinie autentyczności, długotrwałego przechowywania i dostępności dokumentów i archiwów elektronicznych;
d) rozwój współpracy, wymiany informacji i dobrych praktyk pomiędzy służbami archiwalnymi;
e) możliwości dalszej integracji pracy grupy ekspertów z odpowiednimi działaniami w tej dziedzinie na poziomie europejskim, w szczególności Plan Działania e-Europa.
9. SUGERUJE, by Komisja przedłożyła Radzie w pierwszej połowie roku 2004 raport o tych pracach, w tym o kierunkach przyszłej, pogłębionej współpracy odnośnie archiwów na szczeblu europejskim.
W składzie Grupy Ekspertów Krajowych, przygotowujących raport, znaleźli się przedstawiciele archiwów polskich. Powstało opracowanie, podzielone na 8 części:
- opis organizacji sektora archiwalnego w Europie: archiwów instytucji europejskich; publicznych służb archiwalnych w 25 Państwach Członkowskich; wzajemnych relacji i współpracy pomiędzy służbami archiwalnymi a administracją publiczną; archiwów prywatnych.
- przedstawienie instytucjonalnch, technicznych i zawodowych aspektów dostępu do archiwów.
- ocena specyficznej roli archiwisty w XXI wieku, jako strażnika pamięci społeczeństw i osoby dostarczającej obywatelom autentycznych informacji archiwalnych.
- analiza sposobów zapobiegania niszczeniu archiwów w Europie w katastrofach naturalnych i innych; konserwacja i renowacja dokumentów i archiwów; standardy i specyfikacje dla budynków o przeznaczeniu na archiwa na szczeblu krajowym i UE.
- propozycja umocnienia ogólnoeuropejskiej współpracy interdyscyplinarnej w sprawie autentyczności i długotrwałego przechowywania dokumentów i archiwów elektronicznych i promocja DLM Forum.
- omówienie integracji z innymi powiązanymi działaniami w dziedzinie archiwów na szczeblu europejskim, w szczególności w dziedzinie e-Europy i Strategii Lizbońskiej; a także Planem Działania e-Europy i digitalizacją projektów archiwalnych.
- prezentacja problematyki archiwów audiowizualnych, których znaczenie nieustannie wzrasta, szczególnie w kontekście nowych zastosowań multimedialnych na poziomie krajowym i europejskim.
    Istotną częścią raportu jest lista proponowanych konkretnych działań i przyszłych kierunków wzmożonej współpracy archiwalnej w Europie. Raport oparty na ekspertyzach Archiwów Państwowych na terenie całej, rozszerzonej Unii Europejskiej zwraca szczególna uwagę na specyficzne problemy archiwalne stojące przed nowoprzyjętymi Członkami. Raport opisuje różnorodność charakteru archiwów w Europie, wiążącą się przede wszystkim z różnym tłem administracyjnym, historycznym i kulturowym, na jakim działają. Dlatego Grupa Ekspertów Krajowych zwraca uwagę na konieczność skoordynowania działań, wymiany informacji, wiedzy specjalistycznej i najlepszych praktyk w dziedzinie zarządzania dokumentami i archiwami w całej Unii Europejskiej. Określa następujące główne działania we współpracy archiwów państw Unii Europejskiej:
1. Konserwacja archiwów i zapobieganie niszczeniu akt w Europie W tym zakresie przewiduje następujące środki zapobiegania zniszczeniom archiwów i akt w katastrofach naturalnych i innych:
- utworzenie modelowego planu działania służącego zapobieganiu katastrofom i łagodzeniu ich następstw;
- zbadanie możliwości ustanowienia centralnego, ponadnarodowego laboratorium kryzysowego;
- utworzenie Zespołów Szybkiego Reagowania do oceny zniszczeń.
Natomiast w dziedzinie konserwacja i renowacji akt i archiwów mówi o ulepszeniu metod koordynacji i wymiany wiedzy w celu utworzenia programu UE dotyczącego renowacji zniszczonych dokumentów i archiwów w Europie. Zwraca baczną uwagę na problemy budownictwa archiwalnego. Stwierdza, że standardy i specyfikacje na szczeblach krajowym i europejskim powinny zostać zaktualizowane, przez interdyscyplinarną grupę roboczą w krajach i instytucjach EU.
2. Umocnienie europejskiej współpracy interdyscyplinarnej w dziedzinie archiwów elektronicznych, poprzez
- wdrożenie europejskiej współpracy dotyczącej ustalania autentyczności, długotrwałego przechowywania i dostępności akt i archiwów elektronicznych.
- Aktualizację i poszerzenie istniejących wymogów dla tworzenia systemów akt (danych) elektronicznych, takich jak MoReq, w celu poprawienia administracji w sektorze publicznym i po to, by taki dokument stał się oficjalną normą i / lub specyfikacją w Unii Europejskiej.
- usprawnienie sieci i forum DLM (Europejska Grupa Ekonomiczna, European Economic Interest Group, EEIG).
3. Utworzenie i prowadzenie Portalu Internetowego do akt i archiwów w Europie, który zapewniłby lepszy dostęp do źródeł badawczych i naukowych, w połączeniu z usprawnieniami dotyczącymi funkcjonowania czytelni w archiwach.
4. Odpowiednie ustawodawstwo unijne i krajowe związane z zarządzaniem archiwami i dostępem do nich.
Stwierdza się w raporcie, że projekty ustaw Unii Europejskiej i parlamentów krajowych mają często nieprzewidywalne konsekwencje dla zarządzania aktami i archiwami. Dlatego konieczne jest monitorowanie wszelkie nowych projektów ustaw dotyczących archiwów na poziomie narodowym i europejskim, aby umożliwić specjalistom archiwistom konsultowania pomysłu tam, gdzie to możliwe.
    W powyższym celu niezbędna jest dogłębna analiza przepisów prawa dotyczących archiwów na szczeblach krajowym i europejskim. W realizacji tego zadania pomocne będzie utworzenie bazy danych o przepisach związanych z archiwami w UE. Propozycja uwzględnia prace trwające w Radzie Europy oraz europejskim oddziale Międzynarodowej Rady Archiwów (EURBICA) i umożliwia ich systematyzację.
5. Kradzież akt archiwalnych
W tym punkcie zawiera polecenie dokonania analizy i usprawnienia środków zapobiegających kradzieżom dokumentów archiwalnych i metod odzyskiwania skradzionych materiałów. Powstaje obecnie plan działania na podstawie rozesłanego uprzednio kwestionariusza. Specjalna grupa problemowa, z udziałem przedstawiciela Polski, opracowuje listę propozycji.

    Wymienione powyżej priorytetowe kierunki działań nie wyczerpują zaleceń raportu, dotyczących pogłębionej współpracy archiwów europejskich. Znajdujemy w nim szereg innych konkretnych wniosków na temat przyszłych kierunków współpracy. Zawarte one zostały w aneksie nr 3 raportu. Polecamy jego treść uwadze wszystkich archiwistów.
W pierwszej kolejności autorzy raportu zajęli się archiwami i instytucjami europejskimi wzywając do profesjonalnego postępowania z ich dokumentacją i zbiorami archiwalnymi oraz postulując włączanie się do realizacji zadań priorytetowych. Uwagą specjalna została zwrócona w tym przypadku na umacnianie pozycji Służb Archiwalnych Instytucji i Organów Unii Europejskiej wobec ich władz oraz zapewnienie programu szkoleń i kursów ich pracowników.
Realizacje tych zadań ułatwić mógłby Komitet Archiwistów Państw Członkowskich UE oraz Instytucji i Organów UE, którego powołanie postuluje się. Jego ważnym zadaniem byłaby troska o :
- dalszy rozwój standardów, norm i najlepszych praktyk w dziedzinie archiwów.
- utrzymanie i rozwój istotnych kontaktów i współpracy między archiwami a władzami.
- ochronę archiwów w Europie i zapobieganie ich zniszczeniu w wyniku katastrof naturalnych i innych, takich jak powodzie, trzęsienia ziemi, ataki terrorystyczne, wojny, zagrożenie bezpieczeństwa i inne czynniki.
- dalszy rozwój standardów, norm i najlepszych praktyk dotyczących autentyczności, przekazywania, długotrwałego przechowywania, dostępności i rozpowszechniania dokumentów elektronicznych i archiwów.
- tworzenie i utrzymanie Portalu Internetowego do dokumentów i archiwów w Europie.
- utrzymanie i trwały rozwój takich istniejących inicjatyw jak Europejskie interdyscyplinarne Forum DLM o archiwach elektronicznych i periodyk INSAR (Europejskie Wiadomości o Archiwach).
    Istotne znaczenie mają zalecenia dla Służb Archiwalnych, traktowanych jako część administracji publicznej. W tym zakresie autorzy raportu podjęli się promowania współpracy pomiędzy Służbami Archiwalnymi i odpowiednią administracją publiczną, a szczególnie ustalenia modelu zarządzania aktami i archiwami. Stwierdzają, że powinno się położyć nacisk na ocenę, opis i przenoszenie dokumentów i archiwów, w zależności od nawyków legislacyjnych i administracyjnych zainteresowanego państwa. Postulują organizację Konferencji Europejskiej o wzajemnych relacjach i współpracy między Służbami Archiwalnymi a odpowiednimi oddziałami administracji publicznej. Proponują także wdrożenie szkolenia archiwistycznego dla osób podejmujących decyzje w administracji publicznej i innej.
     Podobnie jak n miało to miejsce w raporcie poprzednim zwrócono także uwagę na problemy archiwów prywatnych, stwierdzając, że służby archiwalne powinny doradzać w sprawie konserwacji i udostępniania archiwów prywatnych (standardy, normy, najlepsze praktyki).Władze natomiast winny wspierać współpracę między służbami archiwalnymi a archiwami prywatnymi w celu zachowania, opisania i popularyzowania informacji o takich archiwach wszędzie tam, gdzie to możliwe.
Jako zalecenie do działań na przyszłość uznano kontynuowanie studiów i kontrolę nad przewożeniem archiwów prywatnych w granicach Unii Europejskiej i poza nią, a także nad procedurą zwrotu skradzionych lub nielegalnie wywiezionych dokumentów archiwalnych. Stwierdzono dalej, że należy przeprowadzić analizę pewnych aspektów ustawodawstwa europejskiego, odnośnie przechowywania archiwów prywatnych i dostępu do.
Z naszego punktu widzenia szczególnie interesujące wydają się zalecenia dotyczące prawodawstwo krajowego, związane z zarządzaniem i dostępem do dokumentów i archiwów. Proponowane działania wchodzą zakres prac, wymienionych w działaniu priorytetowym, dotyczącym monitorowania ustaw i przepisów archiwalnych i prowadzenia bazy danych.
     Przełomowe znaczenie dla rozwoju współpracy europejskiej miałaby niewątpliwie realizacja zaleceń, dotyczących pomocy archiwalnych i metod opisu dokumentów. Te działania łączą się z utworzenie Portalu Internetowego z dostępem do dokumentów i archiwów w Europie, ze wspólnymi programami wyszukującymi. Współdziałanie winno objąć konwersję katalogów i innych pomocy archiwalnych prowadzonych na papierze i innych mediach tradycyjnych, na formaty cyfrowe dostępne on line, promocję rozwoju odpowiednich i finansowo dostępnych narzędzi opisu dokumentów i archiwów w sieci.
     Pozwoli to na realizację dostępu do dokumentów on – line, wraz z utworzeniem Portalu Internetowego do dokumentów i archiwów w Europie (Internet Gateway). Raport zaleca monitorowanie procesu realizacji tych działań przez Grupę Roboczą ad hoc, która zdawać będzie regularnie raporty z postępów oficjalnemu Komitetowi Archiwistów Państw Członkowskich i Instytucji UE.
    Stworzeniem Portalu Internetowego (Internet Gateway) do dokumentów, archiwów i projektów internetowych w Europie, który ma powstać w jednym z krajów członkowskich, zajmuje się już grupa robocza ad hoc, składającej się ze specjalistów z Niemiec, Francji, Wielkiej Brytanii, Hiszpanii, Polski i Węgier. Jej zadaniem jest koordynacja budowy Portalu i przedstawianie regularnych raportów o postępie prac planowanemu oficjalnemu Komitetowi Archiwistów Państw Członkowskich i Instytucji UE.
Wstępny szacunek kosztów wynosi €1.6 miliona za sprzęt, oprogramowanie i specjalistyczny personel (5 osób) w czasie pierwszej fazy projektu w dwóch pierwszych latach.
W ramach raportu zajęto się także praktycznymi aspektami dostępu do zbiorów, w postaci regulaminu czytelni. Działanie w tym zakresie ma się rozpocząć od sprawdzenia i skoordynowania regulaminów przyjętych przez czytelnie dla archiwów w całej Unii Europejskiej, wraz z wprowadzeniem karty użytkownika archiwów w krajach członkowskich Unii Europejskiej na europejskim poziomie.
Plany rozwoju współpracy europejskiej obejmują poza:
- tym ocenę i selekcję dokumentów, zakładając m.in. przeprowadzenie multidyscyplinarnych badań w różnych krajach Unii Europejskiej oraz zbadanie możliwości rozwoju narodowych i/lub europejskich wzorcowych wymogów w tym zakresie,
- zarządzanie dokumentami i archiwami, poprzez wspieranie współpracy europejskiej i promowanie szkoleń oraz proponowanie kroków, które będą wspierać lepsze zrozumienie różnych tradycji administracyjnych w Europie.
- określenie roli archiwisty jako strażnika pamięci społecznej. Duże znaczenie w tym przypadku przywiązuje się do promowania zasady, zgodnie z którą archiwista w XXI wieku powinien zajmować się całym kontinuum Cyklu Życiowego Dokumentu.
Jako postulat polityczny potraktować trzeba wezwanie do określenia archiwisty jako dostarczyciela autentycznych informacji i jego związku ze społeczeństwem: promowanie demokracji, przejrzystości i prawidłowego zarządzania.
Zalecono przy tym zbadanie w jaki sposób zawód archiwisty może przyczynić się do umocnienia praw społecznych, ekonomicznych i praw człowieka w całej Unii Europejskiej.
Ta uwaga skupiona na statusie zawodu archiwisty pociągnęła za sobą określenie potrzeb w zakresie szkolenia archiwistów, z naciskiem na przyszłe zadania. Łączy się z tym potrzeba opracowania podstawowych projektów kwalifikacji archiwalnych w XXI wieku i zbadanie możliwości ustanowienia europejskiego modelu kwalifikacji w tej dziedzinie. Drogą ku temu może być organizacja konferencji europejskich, seminariów i spotkań w celu rozpowszechniania dostępnej wiedzy, wytycznych, najlepszych praktyk i innych kompetencji archiwalnych we wszystkich Państwach Członkowskich i Instytucjach UE. Zaleca się dalej zbadanie możliwości założenia europejskiego centrum ustawicznego doskonalenia kwalifikacji archiwalnych, podległego proponowanemu Komitetowi Archiwistów Państw Członkowskich i Instytucji UE. Jest interesujące, że raport zawiera także zachęcenie archiwistów do mobilności w granicach Unii Europejskiej.
Czynnikiem ułatwiającym tę mobilność będzie rozstrzygnięcie sprawy uznania dyplomów archiwalnych w całej Europie, co można osiągnąć m. n. poprzez organizację projektu informacyjnego, mającego na celu zebranie aktualnych informacji o dokumentach i kwalifikacjach w zarządzaniu archiwami obowiązujących w Państwach Członkowskich UE, w tym w szczególności następujących danych: poziom oferowanych kwalifikacji (dyplom, magisterium), kryteria przyjmowania na kursy, ich długość, zawartość i główne moduły jeśli chodzi o zarządzanie archiwami, a także organizatorzy kursów. Równie ważne będzie sformułowanie wspólnych kryteriów i wymogów wobec dyplomów archiwalnych lub kwalifikacji równorzędnych w Europie.
W odniesieniu do sposobów zapobiegania niszczeniu archiwów w katastrofach naturalnych i innych raport zakłada ulepszenie środków koordynacji i wymiany wiedzy specjalistycznej w celu opracowania Europejskiego Programu Ochrony i Ratowania (Archiwów), dotyczącego zapobieganiu zniszczeniom dokumentów i archiwów oraz ich renowacji w Europie (Wykonanie zwięzłego opisu tego Europejskiego Programu Ochrony i Ratowania (Archiwów) i odpowiedniego planu działania, w tym określenie zapotrzebowania na wyspecjalizowany personel, warsztaty techniczne i specjalistyczny sprzęt. Przybliżone koszty szacuje się na 2,8 milionów euro w okresie 3 lat. ). Praktyczne współdziałanie objęłoby założenie Grup Szybkiego Reagowania w celu oceny zniszczeń i podejmowania innych odpowiednich kroków. Postuluje się także zbadanie możliwości założenia centralnych laboratoriów interwencyjnych, interweniujących ponadgranicznie w sytuacjach kryzysowych, grożących zniszczeniem dokumentów i archiwów, takich jak powodzie, pożary, ataki terrorystyczne, katastrofy wojenne, zagrożenia bezpieczeństwa i inne typy ryzyka.
Z kolei działania związane z konserwacja i renowacja dokumentów i archiwów maja na celu uruchomienia Europejskiego Programu Ochrony i Ratowania Archiwów, ze szczególnym uwzględnieniem renowacji archiwów i dokumentów zniszczonych w Europie.
Realizacja zamierzeń dotyczących budownictwa archiwalnego nastąpić ma poprzez powołanie interdyscyplinarnej Grupy Roboczej, składającej się z archiwistów, architektów, inżynierów i geologów, z zadaniem opracowania i rozbudowania standardów i specyfikacji dotyczących budowy nowego typu budynków. Następnie miałoby miejsce opracowanie procedur regulujących zastosowanie tych standardów i specyfikacji na szczeblu krajowym i europejskim i obejmujących zabezpieczenia i ochronę przed powodziami, trzęsieniami ziemi, atakami terrorystycznymi, wojnami i innymi czynnikami destrukcyjnymi.
Zalecenia dotyczące problematyki autentyczność i długotrwałego zachowanie dokumentów i archiwów elektronicznych sprowadzają się natomiast do propozycji powołania specjalnej Grupy Roboczej, w celu opracowania dalszych procedur koniecznych do kontroli autentyczności, w tym poprawności prawnej, dokumentów w Państwach Członkowskich i Instytucji UE.
Udział archiwów w realizacji Planu Działania e-Europa i powiązanych działania na szczeblu europejskim obejmują sporządzenie projektu programu udostępnienia obrazów istotnych dokumentów i archiwów historycznych każdego z Państw Członkowskich i Instytucji UE, jako treści cyfrowej na proponowanym Portalu Internetowym do Archiwów w Europie. Wchodzi w ich zakres także promowanie rozwoju ponad granicznych projektów digitalizacyjnych Służb Archiwalnych Państw Członkowskich i Instytucji UE.
W raporcie nie mogło zabraknąć rozważań na temat archiwów audiowizualnych, w ramach których podjęto sprawy kryteriów opracowania i zachowania nagrań audiowizualnych w archiwach europejskich. Konkretne zalecenia dotyczą promowania wspólnych standardów i najlepszych praktyk dla migracji istniejących archiwów audiowizualnych na nowoczesne formaty cyfrowe orz opracowania wspólnych standardów dla baz danych archiwów filmowych w celu umożliwienia ich współpracy.
Sprawą do której przywiązuję wielką wagę przedstawiciele Instytucji Europejskich jest utworzenie oficjalnej Grupy Archiwistów z Państw Członkowskich i Instytucji UE, która zajmie się wymianą informacji i najlepszych praktyk, a także, przy zapewnieniu konsensusu i przestrzegania zasady subsydiarności, pogłębianiem współpracy w dziedzinie archiwów w Europie. Ustalono, że grupa powinna obradować dwa razy w roku, jeśli uzna się to za niezbędne. Zajmować się będzie budową programu odnoszącego się do kwestii zawartych w Uchwale Rady Ministrów (6 maja 2003 r.), analizą postępów jego realizacji i propagowaniem wyników działań i najlepszych praktyk do użytku w Państwach Członkowskich i instytucjach Unii Europejskiej. Ma on dokonać oceny pod koniec okresu trzech lat i zdać sprawozdanie Radzie Ministrów UE z osiągniętych rezultatów i proponowanych kolejnych działań.
Powołanie Europejskiej Grupy Archiwistów wywołało jednak zastrzeżenia EBNA. Stwierdzono, że przedstawiciele Komisji Europejskiej uzurpować chcą kompetencje Dyrektorów Archiwów Narodowych, przechwytując przy tym wyniki prac merytorycznych, prowadzonych w ramach EBNA. Stanowisko w tej sprawie, zgodnie z decyzją podjętą na spotkaniu w Helsinkach w 2006 roku, dyrektorzy Archiwów Narodowych zajmą na najbliższym spotkaniu, w grudniu 2007 roku w Lizbonie. Na panujące rozgoryczenie wpływa bezpośrednio fakt, że wbrew stanowisku autorów raportów odmówiono finansowania realizacji proponowanych projektów, odsyłając autorów poszczególnych propozycji do ubiegania się o środki w ramach programów unijnych.

Archiwa cyfrowe: rekomendacja i komunikat komisji o europejskiej bibliotece cyfrowej, perspektywy współpracy archiwów narodowych na gruncie archiwów cyfrowych
    Ostatnie pięciolecie to okres rozwoju technologii cyfrowych i ich zastosowania w dziedzinie dziedzictwa kulturowego. Unia Europejska podjęła działania na rzecz udostępnienia w Internecie dziedzictwa kulturowego, w formie Europejskiej Biblioteki Cyfrowej.
Plan Komisji Europejskiej, dotyczący wspierania cyfrowego dostępu do europejskiego dziedzictwa kulturowego, zakłada digitalizację w ciągu najbliższych lat i udostępnienie w Internecie - poprzez Europejską Bibliotekę Cyfrową - co najmniej sześciu milionów książek, dokumentów i innych dzieł kultury. W celu przyspieszenia działań w tym zakresie, Komisja współfinansuje tworzenie sieci centrów digitalizacji. Przygotowując szereg dokumentów strategicznych Komisja pracuje także nad przygotowaniem odpowiednich przepisów, w zakresie ochrony praw własności intelektualnej w kontekście bibliotek cyfrowych.
Europejska Biblioteka Cyfrowa powstała na bazie infrastruktury projektu TEL (www.theeuropeanlibrary.org), dającej obecnie dostęp do katalogów wielu bibliotek narodowych, a także do licznych zasobów cyfrowych uczestniczących w projekcie bibliotek. TEL – Biblioteka Europejska – powołana została ( kiedy ??? ) na Konferencji dyrektorów europejskich bibliotek narodowych i na pierwszym etapie działalności otrzymała wsparcie finansowe Wspólnoty Europejskiej.
    Obecnie Europejska Biblioteka Cyfrowa objęła już biblioteki narodowe państw członkowskich UE. W kolejnych latach współpraca ta zostanie rozszerzona na archiwa i muzea. Do 2008 r. w Europejskiej Bibliotece Cyfrowej dostępnych będzie dwa miliony książek, filmów, fotografii, manuskryptów i innych dzieł. Liczba ta wzrośnie do co najmniej sześciu milionów w roku 2010, ale niewykluczone, że będzie o wiele wyższa, ponieważ wszystkie biblioteki, archiwa i muzea w Europie będą mogły włączyć do niej swoje zasoby cyfrowe.
Europejska Biblioteka Cyfrowa jest kluczowym projektem Komisji w ramach ogólnej strategii rozwoju gospodarki cyfrowej – strategii i2010. Zasadnicze elementy tego przedsięwzięcia, które ma na celu wspieranie digitalizacji europejskiego dziedzictwa kulturowego i naukowego i jego dostępności w Internecie, zostały określone we wrześniu 2005 r. w dokumencie „i2010: Komunikat w sprawie bibliotek cyfrowych”
W celu realizacji polityki w tym zakresie powołano grupę ekspertów wysokiego szczebla, pod przewodnictwem komisarz Vivien Reding. W jej skład wchodzą przedstawiciele sektora i instytucji kultury kilku krajów. Zajmuje się ona przede wszystkim problemem współpracy sektora publicznego i prywatnego w zakresie digitalizacji oraz złożoną sprawą praw autorskich. Polskę w grupie ekspertów reprezentuje doc. Daria Nałęcz.
Najnowszą regulacją w tym zakresie są zalecenia Komisji z 24 sierpnia 2006 r., w sprawie digitalizacji i udostępnienia w Internecie dorobku kulturowego oraz w ochrony zasobów cyfrowych. Komisja zaleca krajom członkowskim opracowanie narodowych, długoterminowych, kompleksowych polityk i strategii digitalizacji dziedzictwa kulturowego i ochrony dziedzictwa cyfrowego, których elementami powinny być m.in.:
– gromadzenie informacji o trwającej i planowanej digitalizacji książek, czasopism, gazet, zdjęć, obiektów muzealnych, materiałów archiwalnych, materiałów audiowizualnych oraz sporządzanie przeglądów poświęconych takiej digitalizacji, w celu uniknięcia powielania działań oraz wspierania współpracy i synergii na szczeblu europejskim;
– określenie celów ilościowych dla digitalizacji materiałów analogowych znajdujących się w archiwach, bibliotekach i muzeach, ze wskazaniem oczekiwanego wzrostu ilości zasobów cyfrowych, które mogłyby stanowić część Europejskiej Biblioteki Cyfrowej, a także wskazaniem środków budżetowych przyznanych przez władze publiczne;
– wspieranie partnerstwa między instytucjami kulturalnymi a sektorem prywatnym (partnerstwa publiczno – prywatnego), w celu tworzenia nowych sposobów finansowania digitalizacji dorobku kulturowego;
– tworzenie dużych ośrodków digitalizacji, jako centrów kompetencji na rzecz rozwoju digitalizacji w Europie;
– wspieranie rozbudowy Europejskiej Biblioteki Cyfrowej, w postaci wielojęzycznego, wspólnego punktu dostępu to rozproszonych – to znaczy znajdujących się w różnych miejscach i należących do różnych podmiotów – zasobów kulturowych Europy;
- określenie krajowych polityk, odnoszących się do praw autorskich do udostępnianych on line zasobów cyfrowych. Finansowanie kultury przez UE Jednym ze sposobów realizowania polityk Unii Europejskiej w różnych dziedzinach są programy wspólnotowe. Powstają w wyniku decyzji Parlamentu Europejskiego i Rady UE, a zarządzane są przez odpowiednie Dyrekcje Generalne Komisji Europejskiej, ogłaszające kolejne nabory wniosków. Na budżet każdego z programów składają się składki poszczególnych państw uczestniczących w programach. Podstawowym narzędziem realizacji europejskiej polityki kulturalnej jest Program Ramowy Kultura. Jednak w wielu innych programach wspólnotowych istnieje możliwość uzyskania wsparcia dla przedsięwzięć o wymiarze kulturalnym. Są to m. in.: e TEN, Programy Ramowe Badań i Rozwoju, e Content. Zakończona została w 2006 r. edycja Programu Ramowego Kultura 2000, który został powołany decyzją Rady i Parlamentu Europejskiego nr 508/2000 z 14 lutego 2000 r. Wspierał on wysoko budżetowe (od 100 000 Euro) projekty współpracy kulturalnej w Europie. Nadrzędnym celem Programu było wyodrębnienie wspólnej przestrzeni kulturowej dla narodów Europy. W tym kontekście Program wspierał projekty współpracy kulturalnej pomiędzy podmiotami kulturalnymi z krajów członkowskich Unii Europejskiej oraz innych krajów uczestniczących w Programie oraz wspólne projekty realizowane w ramach europejskich sieci współpracy kulturalnej. W latach 2001–2006 w Programie Kultura 2000 uczestniczyło około 300 instytucji kulturalnych z całej Polski. Średnio w kolejnych latach realizowano około 30 projektów z polskim udziałem. Nie jest to liczba mała, jeśli zważyć, iż co roku Komisja Europejska przyznawała około 200–230 grantów. Archiwa państwowe uczestniczyły w trzech projektach realizowanych w ramach programu Kultura 2000: – projekt SEPIA (Safeguarding European Photographic Images for Access) dotyczy kolekcji fotograficznych, traktowanych zarówno jako spuścizna sztuki i kultury europejskiej, jak i dziedzictwo historyczne. Celem projektu było stworzenie forum wymiany doświadczeń i wiedzy na temat zabezpieczania, konserwacji, przechowywania i digitalizacji fotografii różnych instytucji, takich jak archiwa, biblioteki i muzea, agencje prasowe, instytuty badawcze, wydawnictwa multimedialne i fotograficzne. W projekcie, realizowanym w latach 2000–2003 uczestniczyło 19 instytucji z 11 krajów, w tym Archiwum Państwowe w Krakowie. Na portalu internetowym projektu http://www.knaw.nl/ecpa/sepia/home.html dostępne są raporty i rekomendacje dotyczące konserwacji i digitalizacji fotografii, będące rezultatem pracy kilku grup roboczych w ramach projektu. – EMILE (Emigracja z Europy do Ameryki – opowieści z listów emigrantów) to projekt kilkunastu lokalnych instytucji kultury (muzeów regionalnych, samorządowych centrów kultury, fundacji) z 5 krajów europejskich realizowany w latach 2004–2005. Celem projektu było, poprzez międzynarodowe wystawy, katalogi i stronę internetową, przybliżenie szerokiemu kręgowi odbiorców części europejskiego niematerialnego dziedzictwa kulturowego, które można odnaleźć w listach, fotografiach, piosenkach i wspomnieniach emigrantów z Europy do Ameryki Północnej z lat 1840–1920. Stanowią one ważne źródło informacji o przyczynach emigracji oraz o okresie wielkich przemian społecznych w historii Europy i Ameryki Północnej. W ramach projektu zorganizowano w Polsce, Szwecji, Irlandii, Włoszech i Czechach wystawy materiałów, będących wynikiem kwerendy archiwalnej w tych krajach, uruchomiono portal internetowy, prezentujący zdigitalizowane źródła historyczne przetłumaczone na 5 języków, jako dostępne online materiały edukacyjne. W projekcie uczestniczyło Archiwum Państwowe m. st. Warszawy a także Archiwum Państwowe w Płocku, udostępniając do celów projektu kolekcje listów polskich emigrantów do USA i Brazylii. Wykorzystano także inne archiwalia z zasobu archiwów, takie jak zdjęcia emigrantów, ich dokumenty osobiste, fotografie wsi polskiej z końca XIX – początków XX w., stanowiącej główne źródło emigracji z Polski, dokumenty linii oceanicznych z tego okresu. Portal projektu: www.emigrantletters.com stanowi bogate źródło materiałów edukacyjnych do nauczania historii, zaopatrzonych w profesjonalny komentarz historyczny. – projekt TAPE (Training for Audiovisual Preservation in Europe) dotyczy kolekcji audiowizualnych, jako istotnej części dziedzictwa kulturowego Europy. Skierowany jest on do instytucji kultury i placówek badawczych, posiadających kolekcje audiowizualne, a w szczególności do tych instytucji, których materiały audiowizualne nie stanowią głównej części ich zbioru. Cele projektu to promowanie świadomości potrzeby zabezpieczenia i ochrony kolekcji audiowizualnych, przeprowadzenie szkoleń dla osób zajmujących się ich ochroną i digitalizacą, opracowanie pomocniczych materiałów szkoleniowych. Koordynatorem projektu jest Europejska Komisja ds. Zabezpieczania i Dostępu (European Commission for Preservation and Access - ECPA), zaś współorganizatorami: Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, reprezentowana przez Centralne Laboratorium Konserwacji Archiwaliów AGAD, Fińskie Archiwum Muzyki Jazzowej i Popularnej (Finnish Jazz & Pop Archive), Phonogrammarchiv (Austria), Austriacka Akademia Nauk (Österreichsche Akademie der Wissenschaften) oraz Centrum Konserwacji, Introligatorstwa i Reprografii Archiwów Państwowych we Włoszech (Centro di Fotoriproduzione Legatoria e Resturo degli Archivi di Stato - CFLR). Działania projektu obejmują szkolenia pracowników zajmujących się kolekcjami audiowizualnymi oraz przygotowanie materiałów wprowadzających w zagadnienia ochrony i digitalizacji materiałów audiowizualnych. Publikacje będą zawierały przegląd zbiorów audiowizualnych, ze szczególnym uwzględnieniem kolekcji „ukrytych” w różnych instytucjach, w celu ukazania bogactwa dziedzictwa audiowizualnego w krajach partnerskich. Grupa specjalistów zajmuje się badaniem technicznych aspektów istniejących już rozwiązań w dziedzinie ochrony, konserwacji i digitalizacji materiałów audiowizualnych. Inne grupy robocze projektu koncentrują się na wymaganiach użytkowników oraz metodach udostępniania materiałów, nie tylko z punktu widzenia sposobu ich prezentacji, użyteczności, form przekazu i informacji, lecz również pod kątem potrzeb głównych użytkowników archiwów audiowizualnych. Działania grup roboczych kładą nacisk na praktyczną stronę podejmowanych zagadnień, a wyniki ich prac zostaną wykorzystane w programach szkoleń. Nowy program – Kultura 2007-2013 stanowi kontynuację dotychczasowych działań Wspólnoty w sferze kultury, czyli Programu Kultura 2000. Został ustanowiony na mocy decyzji nr 1903/2006/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 12 grudnia 2006. Budżet programu w latach 2007-2013 wyniesie 400 mln EUR. Ogólnym celem nowego Programu Kultura jest wzmocnienie przestrzeni kulturowej wspólnej dla Europejczyków, opartej na wspólnym dziedzictwie kulturowym oraz rozwój współpracy pomiędzy twórcami, uczestnikami życia kulturalnego oraz instytucjami kulturalnymi krajów uczestniczących w programie. Program nastawiony jest na trzy szczegółowe priorytety: - wspieranie ponadnarodowej mobilności osób działających w sektorze kultury; - wspieranie ponadnarodowego obiegu dzieł oraz wyrobów artystycznych i kulturalnych; - wspieranie dialogu między kulturami. Program "Wsparcie ciał aktywnych działających na polu kultury na poziomie europejskim" został powołany Decyzją Parlamentu Europejskiego i Rady nr 792/2004/EC z dnia 21 kwietnia 2004, a jego działanie przewidziano na lata 2004-2006. Jest drugim, obok Programu Kultura 2000, programem DG Edukacja i Kultura, skierowanym bezpośrednio do operatorów kulturalnych. W programie wyróżniono następujące części: 1. Granty przeznaczone na bieżące działania Europejskiego Biura Mniej Używanych Języków (EBLUL) i sieci Mercator (sieć współpracy zajmująca się rozpowszechnianiem i wymianą informacji nt. kultury i języków mniejszości); 2. Granty przeznaczone na bieżące działania instytucji realizujących cele UE w dziedzinie kultury lub będące częścią polityki UE w dziedzinie kultury; 3. Działania mające na celu ochronę i upamiętnianie miejsc i archiwów związanych z deportacjami. W ramach ostatniego z celów – ochrony i upamiętnienia miejsc i archiwów związanych z deportacjami grant otrzymały m.in. Muzeum m. st. Warszawy wspólnie z Archiwum Państwowe m.st. Warszawy. Jednym z programów wspólnotowych, wspierających rozwój kultury cyfrowej był zakończony w 2006 r. program eTEN (Trans-European Network Policy). Wśród głównych celów programu było wspieranie rozwoju eSpołeczności, w tym także europejskich treści kulturalnych w Internecie. Archiwa polskie uczestniczyły w w dwóch projektach, współfinansowanym przez program eTEN: EURIDICE i ERMIONE. Celem projektów było uruchomienie portali e–learningowych udostępniających online materiały edukacyjne do kształcenia na poziomie wyższym w zakresie nauk humanistycznych. Wśród kilkunastu tysięcy dostępnych online źródeł do nauczania historii, archiwistyki, kulturoznawstwa, slawistyki i innych nauk, użytkownicy portali (nauczyciele akademiccy i studenci) otrzymali dostęp do ponad 3 tys. skanów dokumentów z archiwów polskich . Kultura i działania wspierające jej rozwój nie były celami polityki strukturalnej w poprzednim okresie programowania funduszy strukturalnych. (2002–2006). W obecnym okresie programowania 2007–2013 kultura zyskała odrębne miejsce wśród celów polityki strukturalnej. W odniesieniu do Polsce, działania w dziedzinie infrastruktury kultury i ochrony dziedzictwa kulturowego mają na celu przede wszystkim zwiększenie dostępu do kultury mieszkańców naszego kraju oraz podniesienie kompetencji kulturalnych społeczeństwa, a także atrakcyjności turystycznej i inwestycyjnej kraju. Działania te będą koncentrować się na wykorzystaniu istniejącego już potencjału dziedzictwa kulturowego o znaczeniu światowym i europejskim, ochronie i zachowaniu dziedzictwa kulturowego, poprawie stanu infrastruktury kultury oraz rozwijaniu nowych, alternatywnych form korzystania z kultury. Dodatkowo, istniejący potencjał kulturowy (w tym przebiegające przez Polskę europejskie szlaki kulturowe) i przyrodniczy oraz planowane działania w obszarze kultury, tworzą korzystne warunki dla rozbudowy infrastruktury turystycznej . W ramach Narodowej Strategii Spójności utworzono wstępne projekty programów operacyjnych na nowy okres budżetowy, w których zagadnienia z zakresu kultury wspierane mogą być w ramach : –16 regionalnych programów operacyjnych zarządzanych przez samorządy województw, – programów sektorowych zarządzanych na poziomie centralnym. Najważniejszym wśród programów sektorowych, będącym źródłem finansowania przedsięwzięć w dziedzinie kultury jest Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko, w ramach którego utworzono oddzielny Priorytet XII poświęcony kulturze: Kultura i dziedzictwo kulturowe. Dzięki temu po raz pierwszy polska kultura uzyska możliwość wsparcia dla realizacji zadań o charakterze ponadregionalnym . Pozostałe programy, w których przewidziano wsparcie dla kultury to m.in. Program Operacyjny Kapitał Ludzki, Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka, Program Operacyjny Rozwój Obszarów Wiejskich, Program Operacyjny Zrównoważony Rozwój Sektora Rybołówstwa.